[ SŞEM, 2017-09-26 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


KOLUMNST 
Klaskn me
SWÊD, 23/4 2012 Droknas frens, Michelet, dixwest ko drok ji jr ve were nivsandin, ango bi gotinn w Droka wan kesn ko zehmet kşandine, xebitne jar bne mirine, b y ko bikaribin zehmetkşya xwe şirove bikin (Annales skolan, Peter Burke).

Eger şiroveyeke wusan em ji droka xwe re minasip bibnin di droka me de paradigm were guhertin. Gellek nav zeman cih biguhernin ji xwe, hinekan j, em d ji droke Kurd Kurdistan qet nehesibnin. Nexasim, karek wusan di droka me ya siyas de (ku mijara w ya sereke xiyanet e) erdhejek ke. Lewre, erdhejn wusan ji bo miletek pwist in. Ji ber w hind ko kurdan bi xwe, hj droka xwe ya resen, nenivisye. Karek wusan akademk ne takekesan e. Takekes incex bikanibe di quncikeke tar de mijarek winda destnşan bike. Ji ber kompleksta xwe, incex akadem dezgeh ji bin barek wusan rabin. Di rojn pş de, hewldann wusan ji cidyeta me y miletbyn netewebyin re pvan bin.

Nemir, Celadet Al Bedirxan, ji ber de girng pwistya v mijar dizanb. Lewra di kovara Hawar de bi van gotinn jrn xwestiye kurdan j haydar bike Di edebiyata miletn ewropay de heyamek heye, j re heyama klask dibjin. Ew heyama ko t da şahir edbn klask rabne. Ji wan edb şahiran bi xwe re j klask dibjin. Ewan edbn ha teqld edb şahirn yewnan latn dikirin li gora isl qeydeyn wan dinivsandin; gelek bala xwe didan wan isl qeydan, yan gelek isl şekilperest bn. Ji edebyat p ve ji her tişt re ko di wext kevin de bi islleke bijarte hate kirin klask dibjin. Di war msqiy de j klassm heye. Her bestekarn w heyam ne ji wan re j klask dibjin. Mmarya klask j heye. Xulase her fen sinhetn ko bi v rzik ve ne ji wan re klask dibjin (Herekol Azzan, Hawar, hejmar 33, 1941).

Ev gotinn gorbihuşt Mr Celadet, baştirn şiroveya klask klassm ne.

Klaskn miletek ne ten zengniyeke and ne, di heman wext de, ji bo her milet j zanaveke mil pşkş dikin. Drokn miletan dikanin kevnar bin, l dsan j her milet droka xwe ya miletbyin bi babetek bi ya edb şahirn xwe ve gir dide. Nexasim, di parastina zanava mil de, klaskn edeb xwed roleke taybet in. Mr Kurd ji mj ve bi v rasty dizanb, loma j xwestye ko kurd p bihisin ka di drok wan de end edp şahir peyda bne xwedan dwane pirtk in.

Ez dixwazim li vir, bal bikşnim ser mijarek ko i di droka me de i j di jyana kurd syas de gellek caran ewt şaş bicar dibe. Lewra ew kesn ko bi esl xwe kurd in l bi ziman biyan, pir caran j bi ziman dijminn kurd nivisne (belk j bne edbn mezin), em wan weko klaskn xwe an ji şahir edbn xwe dihesibnin.

Di roja me de j, ro bi sedan siyasetmedar qaşo ronakbrn kurd hene ko bi kurd wesqeyek j nenivisne, l li ser nav kurd Kurdistan dora gotin nadin kesek, xwe weko temslkar v milet didin pş. Lewra, bi v j qma wan nay, car car j bi zimann dijmin kurd curet dikin, rexneyan li ronakbrn kurd digrin. Div were zann ko qadeya her girng ya pşin ziman e. Dema ko em ziman weko zanaveke taybet ji ser gotin rakin, tu mana w namne. Bguman, ev alyek mesel ye. Ya din j, neheqyeke mezin li wan şahir edban be ko di heyameke dijwar de, hilbijartin bi kurd nivisn. Fena ko Ehmed Xan dibje Kurdmanc ye ew qeder li kar e. Lewra, ji bo gellekan tu fde neb, tu kiryar ji dwane pirtkn xwe re peyda ne kirin. Ji dwane pirtkn wan pşin ten end helbest tbniyn ko di bra melan feqyan de man, gihiştine roja me. Berovaj dunyaya modern ko edebyata xwe ya devk veguherandin, kirin ya nivsk, me ya xwe nivsk veguherand, kir ya devk. Sedemn v, ne ten dijmin kurd in. Herweha bkrya siyaseta kurd j bi qand dijminn gel kurd gunehkar e. Bi xurt li anda kurd xwed derneketin dezgehn mil ava ne kirin. Kultura ko ji bo her milet roleke xwe yekbyn heye mefhmeke nasnamaya wan e, hna j, ji hla syaseta kurd ve keşif nebye.

Em d dsan vegerin ser gotinn Michelet droka ji jr ve. Em kurd, El Herr weko şahir xwe pşin dizanin. Ne di derheq jiyana v camr de, bi eseh em tiştek dizanin ne j tu berhemeke w (ji xeyn end helbestn ko em d li jr biweşnin) gihiştye roja me. Cara pşin bi van rzikn law Kurdistan mezin Ehmed Xan, em p serwext dibin ko şairek me, bi nav El Herr heye:

Bna ve ruha Mela Cizr
p hey bikira El Herr
kfek we bida Feqih Teyran
hetta bi ebed bimaya heyran
(Mem Zn, Ehmed Xan)

Bi d Ehmed Xan re, ko nav El Herr weko şahir pşin kurd hildide Mele Mehmd Bazd, li gel A. Jaba ye. Şair ber, El Herr ye, dwaneyek heye di nv Kurdistan de qew zde meşhur meruf e. Texmna ko di arsed hicret peyda bye di arsed heftyek da merhum bye di nv Herr da medfn e. Camiey Risaleyan Hkayetan (1860 Peterborx)

Di derbar malmatn Mele Mehmd Bazd de Mr Celadet weha nivisandye Ew melay di benda xwe de qala tarxa bn wefata her şahir j kiriye. L wer dixuye ko mela di van tarxan de şaş e. (Hawar, hejmar 33, 1941)

Lewra, wek Mela gellek droknasn li pey w j ten texmn kirine. Tarxn ko dane, ne bi eseh ne; ango tu wesqe di dest kesek de nn in. Wesqa me ya her kevn ya nivsk Şerefname (1598) ye. Di v pirtka proz de behsa gellek edb şahirn ko bi esl xwe kurd bn di dema xwe de navdar bn t kirin. Axilbey wan bi faris ereb nivisne, l n ko bi kurd j nivisne hebn. El Herr j yek ji wan e. Ji ber ko pşeng e, navek girng e. Ji ber ko bi kurd nivisye, hilbijartina xwe li aly ziman xwe me kiriye div em v nav ji br nekin her her alaya w bilind bikin. Prof. Qanat Kurdo di derheq helbestn El Herr de wusa dibje bi kş qafya xweva bi hevanna rz bendn xweva mna şr-helbesta şayrane, ne mna strana zargotin ye. (Tarxa Edebyata Kurd I 1983 Roja N)

Li xwedderketina nav El Herr bersiva me ji wan şovenstan re be ko ro dibjin ko Kurd ne ziman şaristany ye! Dema n weko El Herr bi zimanek edeb, ewend bilind, dwaneyn xwe dinivisn, bav kaln wan h ji ser pişta hesp peya ne bbn!

Li gor agahyn di Şerefnam de, em serwext dibin ko di serdema navn de (dema feodal) asta xwendin zanyary di nav xelk kurd welat wan Kurdistan de bilind e. Li her bajarek bi dehan medrese frgeh hene. Prof. Qanat Kurdo (Xwed rehmeta xwe l arzan bike) bi d ko agahyn Şerefxan Bedls Evlya Çeleb dide ber hev, digihje v encam Melmatyn Şerefxan Bedls Evlya Çeleb nşan dikin, ko di zeman derebegy de piranya hozan, zanyar psporn ş karn dn diyanet civak mr, xan serokn bajar, welat eşran kurd bn. Melmatyn wan nşan dikin ko hineka ji wan nivsar xwe bi fars nivis bn, hinka j bi ziman ereb nivis bn, ko li nav wan xan, mr serokn bajar welat kurdan de şayr hebn, yn şr helbestn xwe bi kurd j nivis bn dwann wan bi ziman kurd hebn. (Tarxa Edebyata Kurd I,39, 1983 Roja N)

Hem belgeyn drok nşan didin ko kurd ne km ereb, ecem tirkan bn. Di gellek warn zanyary edebiyat de li pş bn. Îro ko li paş mane li ziman edebyata xwe bi xurt xwed dernakevin, evya ne ronyeke drok ye! Dijminn me bi hovit hem hjayn me talan kirin. Mnakek v di sala 1655 de diqewume, dema ko Melk Ehmed zora Evdilxan dibe koşk sera w talan dike. Pirtkxana Evdilxan bi nav deng b, bi hezaran pirtk t de hebn, hem talan b bi w j nema, winda bn! Çi ko nav kurd Kurdistan t de heb hat şewitandin, ev talan heta roja me dewam kiriye h j didome. Ev end helbestn El Herr n ko ji ber talana rom filtne ev in:

Ger hn bibnin nal eşq,
Ten li bom zar dikin,
Her kes bizant hal eşq
Bi hle dijwar dikin.

Bi hal eşq bexl bbm
Her dem di dem zell dibm,
B rh b dell dibm
Her kes bi xemxwar dikin.

Hn bar mekin xemn di zor,
Le hesreta vardn di sor
Çav di reş bisk tne dor,
Enya bi nr tar dikin.

Enya bi nr zilf tne ser,
Rengn dibin şems qemer,
Reşmar ji perdan neder,
Li erera yar dikin.

Hoş erera şimşa diket,
Teşmn reva sebir xret,
Qahu medet, ahu medet
Çeşman i xubar dikin.

Çav li roj bne kom,
Cam mey an ji bom
Emir kir lazim vexom,
Mest ji min jar dikin.

Mest şerab qendav,
Êsr bendt v şev
Ger vesf yar ez bibm
Hn terk huşyar dikin.
(Prof. Qanat Kurdo-A. Sosin, Kurdische samlingen-)

Xelkno, werin bibnin,
Çi husneke bi kemale,
Heyran ji dil bibnin,
Ji sene zewal celale.

Sene xwed ko dan,
Sifhe ji nr danaye,
Enber li ser kşaye,
Enber xet di xale.

Xaln di şib enber,
Dm her wek qemer,
Ez tr nabim ji munzer,
Min nait ji xeyal.

Min qet na ji br
Zilft şib herr,
W li ser be di mnr
Dagirt bn helale.

Ebr helala eyde,
Dm her wek xurşde,
Eblek şib Nahde,
Cibhet meha bi kemale.

Cibhet meha tevave,
R sor gula bi xunave,
Reyan hatne hindave,
Nesrnyan da pale.

Nesrnyan wext beste,
Min nr p hoste,
Eql min ji deste,
Heyran kirim der hale.

Heyran bm ez ji din,
Sohtim ji dest evn,
Ji xwe nakim hvya jn,
Li-m km bn mah sale.

Li-m km bn mah salan,
Metne ji lam dalan,
Ji ber zehmet eşkelan,
Ez tr dikim miqale.

Çavn min xn j dibar,
Ji ber eblqt xumar,
Wek ava di car,
B wext b mecale.

Gerden şşa nebat,
Lv şerbeta heyat,
Ji hisna bit welat,
Bi min cah helale.

Meth di nazennan
Û sef di xn şrinan,
Wek dr yasnan,
Ez her dikim emale.

Bax ko sed bihar l,
Bilbil lalezar l,
Ku sed gul bi xr l,
Bilbil nale-nale.

Ji Hind bnin tarac,
Ji Mermer bnin xerac,
Ji Rom bistnin bace,
Ji bo xemla şepale.

Dma xal di hr l,
Eyna zilft str l,
R nva guh tr l,
Mehbbe b misale.

Hisna te ya hebbe,
Dilek min j xerabe,
El tu bik nesbe,
Dest bidit wesale.

Hisna te ya dixahe,
Dilber lebs syahe,
Bi min kaabe Ella,
Tewaf dikim her sale.

Ji Hind bnin talan
Bikin gil sibhan,
Ji bo av şa-siltan,
Dema btin ser sale.

Çend bibje El sadiq,
Ji esrar di qayq,
Ji wan wesfn di layq,
Ji hisna ya delale.
(Prof. Qanat Kurdo Ji berhevokn B. Rudenko-)

Gulustana xuda riste,
Li etraf dilan xweste,
Binefş nrgiza meste,
Cinsir leel reyhan tt.

Reyhan sosin werdin,
Li şx El xerb ferdin,
Weristin ehmer zerdin,
Her ro sed car efxan tt.

Ji efxanan ne maym tr,
Dua goy te ez b fr,
Bibete ser du esleh dr,
Heta w qasd can tt.

Bibne rewş malne,
Were hindava baln,
Ji dest ahan naln,
Çi reng firyad ji esman tt.

Bi firyad heware,
Ji dest ahan min ew kare,
Melazim bendey jare,
Ji seyday i ferman tt.

Seyda heq nezer vra,
Di iqliman gra,
Fitara gewheran vra,
Ji nv kana Bedexşan tt.

-----------------------------------
Nivskar: M. ALÎ KUT rewan@nefel.com
Weşandin: 2012-04-23
Xwendin: 5793
 

KOLUMNN BER   
Em felsefe (2015-01-04)
Bstheft gulana 1925- xetn milbn (2014-05-28)
Mirina Vlle (2013-12-14)
Dema ko Orfeus li lra xwe dide (2013-07-28)
Pepk (2013-05-07)
Anna Achmatova (18891966) Homo Homini Lupus (Însan gurg insn e) (2012-06-13)
[novel] Belqiz (2012-03-01)
[novel] Soln Mamedo n nuh (2012-01-27)
Gilgamş IV (2012-01-15)
Goryabihar Le Sacre du Printemps (2011-12-09)
Annales droknasiyeke cuda II (2011-11-25)
Annales droknasiyeke cuda (2011-08-25)
Kompozsyon (2011-08-07)
Mrata Sparta Atna (2011-05-30)
Parsabad rekvyemek li ser saln zarokty wexteke buhur (2011-02-08)
Estetk III speht azad ye Platon (Eflatn) (2010-11-22)
Biro ko bi rokek dizane sultan gotin ye! (2010-10-28)
LO! Pirsa mezin? (2010-09-02)
Gilgamş III (2010-06-28)
Gilgamş II (2010-05-19)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org