[ SŞEM, 2017-09-26 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


KOLUMNST 
Annales droknasiyeke cuda
SWÊD, 25/8 2011 Ko rojek hat kurd li ser xaka xwe bn desthilatdar xwed dezgeh li ser droka xwe hr bibin beht bimnin. Ê ecbmay bimnin, lewra, ji ber ko li komek derew, mtn sexte paşgotinyn (qaşo) droknasan rast bn. Bşik hem tişt ko li ser kurdan wek drok hatiye nivisn, div ji n de were nivisandin.

Droknasn kurd di hem deman de bi amator, ji avkanyn dijmin, droka kurd neqil kirine. Droka ko em nas dikin hatiye nivisn ji sed % 99 w ya siyas ye. Ev droka berovaj b rexne b sentz, yek ji wan faktorn bingehn e ko li ba kurdan hestek mil xurt ava nebye. Gellek şirove ji bo drok hatine kirin, yek j j serphat, qedera miletek ya hevpar e. Kurd ji v hevpary bpar mane ji hev bi dr ketine. Bguman ro j bav an deyek kurd ji zarok xwe re bi eseh nikanibe bibje ko Kurd k ne ji k hatine? Ten em d bikanibin end navn şaristanyn ko li ser cografya me derbasbne, bihejmrin behsa mta Kawa bikin ko bi esl xwe ew j xelet hatiye gotin bi w babet xwe y şaş, di mejy me de cih girtiye. Mnaka v ya her eşkere helbesta nemir Cegerxwn (Kne Em) e.

Em in ew Kardox Xaldw kevnar
Em in ew Mtan, Nayr Sobar.
Em in ew Lolo,
Kardox Kud,
Em in ew Mad Goş
Hor Gud.
Em in Kurmanc Kelhor, Lor Gor
Em in, em Kurd in li jr li jor

Gelo ji hla drok ve tiştek me van şaristanyan bi hevre heye? Kardox, Xalde, Mtan, Nayr, Sobar, Mad, Goş, Hor, Gud, Lor Gor, gelo evana tev pşyn me, nijad me ne? Çi girdana me bi van ve heye? Zanistiyn cuda (Antropoloj, Arkeoloj, Lingivstk, Erdngar), di v derbar de i dibjin! Gelo drokek gişt ko vya şirove dike heye? Pirsn me end zd dirj bin, bersivn me ewend km nn bin. Kar nifş droknasn me yn n ne hsan be. Ji bo ko bersiva van pirsan gellek pirsn din bidin, div metodn cuda, zanistn cuda bi kar bnin. Weke ko Lucien Febvre dibje: hevkary bi displnn din re bikin, weko erdngar, sosyolog, pskolog, ekonom, lingvstk, sosyalantropolog hw. Droknas, endezyar erdngary, qannzan, sosyolog pskolog bn. (Peter Burke. Annales skolan, wergera Swd. Daidalos 1990)


Li gor historsizma Ranke, kar droknas ten ew e ko drok ron bike b bi rast i qewum ye (wie es eigentlich gewesen) ne ko xwe bike hakim zemn hikum bide ne j di derbar paşeroj de nifşan perwerde bike. Bguman tradisyona droknasyeke wusan di herma me de peyda neb heta demek din j nebe. Serdestn, turk, ereb ecem n ko desthilatdar v herm ne, berovaj v tradsyon drokek li ser bingehn derewan vegotin di praktk de j bi zor şekil dan v cografyay. Bi v şewey j ne ten neheq li me kurdan xelk xwe kirin, di heman dem de li hember mirovaty j scdar in. B şik berpirsyar li aly ronakbrn van welatan e. Lewra ew in n aqilmend n ko div xelkn xwe bi hest zana bikirana. Ji ber v yek ye ko ez dibjim dema em kurd li ser tiştek hr bibin, (nexasim drok) bi tu şwey em div bawerya xwe bi jdern van welatan ronakbrtya wan neynin. Di derheq droka kurd de jdern her pak n Awrop ne. Ên ko bi rasteqn droka me anne zimn misyoner droknasn Awrop ne. Em vya di belgn ko hd hd werdigern kurd de bi xurt dibnin. Ji ber v j em div droka Awropyan ji v hl de ji xwe re mnak bigrin li ser dibistann drok n Awrop hr bibin, evya li fda me be. Annales j dibistaneke wusan e. L berya v ez dixwazim di droka me de li ser xalek girng rawestim. Her kurdek div ne ten helbesta nemir Cegerxwn ya K ne Em bizanibe, lewra div droka Em K ne? j bizanibe. D bav, mezin div bikanibin bi hsan eseh v drok ji bikt xwe re bibjin eviya j bi nav navnşan bi her babet standard be. L pşin ez bibjim ko ez v gengeşy ne weke droknasek, l weke drokhezek kurd dikim.

Di derbar esl me kurdan de gellek tişt hatine gotin l li jr ez d s jderan bidim ko hers j kurd in, her yek ji wan ji wexteke cuda ne baweryn wan temslya heyam xwe dikin: Y pşin belk j kevntirn belgenameya me kurdan ŞEREFNAME ya Şerefxan Bedls (1597) ye Kurd ji nesla wan nsanan in ko ji bo areserkirina birna ser herdu miln Dehhaq sern wan dihatin jkirin mejyn wan dihatin derxistin li wan birnan dihatin kirin, vca ji ber rizgarbna ji serbirn, kuştin qirkirin yn derketine sern iyayn bilind as ne.



Ji van xortn tek tek n azadkir, civatek gellek zde ji hem reng cure away zimann ji hev cih, di iya de li hev kom dibin. Xizm mirovat dikeve navbera wan bi benn xizmaty bi hev ve tn girdan. Biyanit xerb ji nav wan radibe, zar, z neslek zde p wan dikeve nav Kurd li wan t kirin. (ŞEREFNAME wergera Z. Avci. Apec 1998. r.61-62)

Mnaka duyem ji saln 1858 an ya Mela Mehmd Bazd ye: Emma Be`do. Me`lm cenabd talib naziran bibitin, ko ev tayfd Ekradan ji tewayfd erabd bedew yd ber ne ko zeman madiye da ji wan tayfeyd eraban miqdarek cuda byne bi van kenaran de bi eyal etfal hatine hem qebleyek bne ber lsan wan j bilumum ziman Ereb bne yek tayfe bne. Heta w zeman lefza Kurdistan tune bye, paş weko hatine van etrafd xal snord Îran Xorasan, ew mirovd hat mesela andin elbete her yek navek heye, Heyder mesela nav yek bye her ji ewladd w Heyder zde byne, nisbet bi bal w daye Heyder. Evne byne tayfeyek mesela nav yek Zlo bye, her ewladd ji w mirov zde byne nisbet dayne bi bal Zlo, Zl Zl gotine. (Adat Rusmatnamey Ekrady M. M. Bazd amadekar Z. Avci Ls 2010 r.47)

Mnaka syemn ji dema me ya nuha ye, ji pirtka nemir Dr. Abdurehman Qasimlo ye.

Ev br bawerya han xurt e ko kurd nevy Medan in (Mdya) droka wan j bi girtina bajar Nnova destp dike, ko di sala 612 bz de bi dest Kyaksar Padşah Medan hat girtin. (Dr. Abdurehman Qasimlo. Kurdistan Kurd .Jna N 1991 Kurdya w Elşr. r 42-43)

Li ser mnaka pşin, tişt ko di Şerefnam de hatiye nivisn, di derheq nesl kurdan de, ango ev mnak ji Şahnama Firdews hatiye neqilkirin: ez ji Swdya w neqil bikim, wergerek kevn e: Zulma Dehhaq b hed snor didome, du xortn dilpak dilovan bi nav Armayil Karmayil di metbexa Dehhaq de kar digrin, dibin aşpj w. Ango ewn ko xortan bikujin mejyn wan bi marn ser miln Dehhaq bidine xwarin. Her cara ko du xortan digrin tnin ko serj bikin ew yek vedişrin, li şna mejy w, y mhek tev y xortek dikin din azad dikin. Bi v haw bi qand dused xort azad dikin, wan r dikin bi iyan ve tembih dikin ko xwe veşrin, nema dakevin nav bajar gundan. Goya kurd ji v kom veketine.

30. Af desse två slagtade de den ene;
De visste sig ingen annan råd.

31. De togo hjernan af ett får-hufvud;
De blandade den med hjernan af den ädle ynglingen.

32. Åt hans kamrat skänkte de lifvet, sägande:
Se till att du gömmer ditt hufvud väl.

33. Tag dig akt för grannskapet af städer och bebodda orter;
För dig är, här i verlden, berget och öknen boningsplatsen

34. I stället för hans hufvud togo de ett värdelöst får-hufvud;
Och beredde deraf mat till drakens uppehälle.

35. På detta vis blefvo hvarje månad,
Genom deras ingiripande, trettio ynglingar räddade till lifvet.

36. När två hundra af dem hade kommit tillsammans,
Hvarvid ingen enda visste, hvem den andre var.

37. Fingo de af köksmästarne några getter och får,
Och visades sedan hän till öknen.

38. Från denna kärna härstamma Kurderna,
I hvilkas hjerta ingen hågkomst finnes af städer och bebodda platser

(Firdausi. Shah-Namah. Norstedt och Söner 1931)

Bguman evana tev rwayet in ji zanist dr in l gellek caran em dibnin ko tiştn wusan dibin destan, eposn netew di mejy miletek de cih digrin. Herweha di nav rzn Firdews rwayetn Şerefnam de j mirov şikek eşkere li hember kurdan dibne. Heta mirov h j drtir dikane bie, ta rojn Heredot wek mesela Astyages general w Harpagos ko p re xayn dikeve.

Bguman dikane gellek sedemn w hebin droknasn me belk sib me di v derbarde baştir ron bikin ko ima di literatura misilmanty de bi şik behsa kurdan t kirin bi paşgotinyan tawanbar dibin. Ez bi xwe di w bawery de me ko kurd ewn dawn in, ko li rojhilata navn misilmant pejirandine, loma. Ev j ji ber cografya jiyana wan hinek kov b ye. Ne tesaduf e ko yek ji van drikan di Şerefnam bi xwe de heye, Mesela Buxduz: Di derheq btifaqya v qewm de end rwayet tn gotin. Dema ko nav deng pximberya Hezret Mihemmed belav asoy chan b, deng sedaya Îslamiyet li hem aly din deng da, fermanrewayn welatan Sultann klm dewletan bi v rewşa han a n mijl bn ji bo pşkşkirina girdan taeta xwe xwestin li hember v Efendy han ser bitewnin rz qedirşnasya xwe j re bidin nşan; di w nav re Oxuz Xan yek ji wan fermanrewayn her mezin Turkstan, ji serbilind serfiraz pximberan efendy afirnderan ko w ax li Mednay Mnawwere (silavn her birz li ser rniştyn w be) dima, heyetek şand. Serokatya v heyeta han j yek ji wan mezin giregirn kurdan bi nav Buxduz(Baxduz) dikir. Ew mirovek zehf sik kirt, bperwerde, dilkevir kesek bezept rept b. Dema ko ev raspardey me`d tirş, biqelefet bi ber av pximber (silavn Xwed li ser w bin) ket, bhna pxember teng b j nefret kir. Dema ji rasparde eşret rgeza w hat pirsn: got ko ez ji civaka kurd im. Bel w ax pxember (silavn Xwed li ser bin) nifir li kurdan kir wiha got:Xweday mezin v civak di navbra xwe de negehne serkevtina tu tifaq yekityan; heke ne, ger ew yekity kin, d bi dest wan din xera be. (ŞEREFNAME r.66)

Şerefname ji gellek alyan ve balkş e, em d car car l vegerin. Lewra wek w Mela Mehmd Bazd j ntresant e. Pşevan (ponyer) e. L em div bi rexnegir li xebatn w binerin. Tişt ko di derbar esl kurdan de gotiye bşik em dikanin, jkin, deynin alyek. Girngya Bazd mezinahya w ew e ko kurdan wek xelk keşif dike. Dikeve nav wan adet toreyn wan divisne. Çrokn wan dinivisne. Baweryn wan, şn, cejn dawetn wan l dike. Bazd behsa xelkek dike ko koer, şivan, pale, etar, ticarn gerok sinetkar in. Ne mr beglern koşk serayan in. Ev perspektva nuh, ev bergeha dtinan, ji mj de li awropa destp kirib, berya w bi pnc salek Belk j bi bandora A.Jaba b, bşik ko para A. Jaba di v de hebe ji xwe ne mimkin e ko mirov herduwan ji hev cuda bike.

Peter Burke wusan behsa v epok dike: Di dawya sedsalan 1700 destpka sedsala 1800 an de, di wexteke ko anda xelk ya adet (tradsyonel) dikir winda bibe xelk ji bo ronakbrn Awrop dibin alava balkşy. tgehn nuh di lteratur de cih digrin. Pşevanya v şoreş Elemanya (Preussen) dikir. Cara pşin J G von Herder di saln 1774 1778 tiştn ko ji nav xelk tomar kiribn bi nav Volkslieder ap dike. Paş tgehn weko Volksmärchen, Volkssage, Volksbuch li v ferheng zde dibin. ( Peter Burke. Folklig Kultur i Europa 1500-1800 svensk översättning S.Almqvist 1983)

Burke bi dewam behsa xebatn Birayn Grimm dike bandora wan li ser nifş w dem hişyarbna hsn mil dike.

Bguman ev hişyarya Awrop ye ko bi reya A. Jaba derbas M. M. Bazd dibe. Hj di saln 1804 an de bi nav Kirsja Danlov pirtkek ji strann gelr n ris ap dibe. Li hem quncikn Awropa, dezgeh akadem vedibin. Bi v babet li tevaya Awropa ronakbr xwe nzk xelk dikin naveroka nasiyonalzm bi anda xelk bi mane dikin. Ya ko r li ber dewleta nasiyonal vedike di esl xwe de ne şoreşa Fransa (1789) ye, zdetir ev bergeha ditinn bi v reng ne, ko n wek Herder pşevanya wan kiriye. Di droka Awrop de ev dem wek dema pşya romantk bi nav dibe.

Mnaka me ya syemn ji wexta nuha ji Dr. Qasimlo y nemir b. Ez bawerim ev fikir li ba hem ronakbrn kurd dema me her yek e. L, ev mnak j, ji end derewn Heredot p va, rpelek sp, nenivis ye. Belk j ji ber w ye ko li herm kesek ji netewn din li Medan xwed dernakevin, em xwe digihnin wan. Dostek digot Yewnanyan nikan b nav KeyHusro wek orjnal w binivisandina loma Kyaksare nivisne. Dikane rast be, l ji bo v metodek zanist div were bi kar ann, ji bo em weko qeydek v belgey derbas drok bikin. Di vir de metodek lingivstk dikane areser be. Droknasya Annales j metodn wusa pşkş dike.

Annales drokek bi sentez komparatv (bi miqayese) pşkş dike.

(Ev nivis ne qedya ye, dom bike)

-----------------------------------
Nivskar: M. ALÎ KUT rewan@nefel.com
Weşandin: 2011-08-25
Xwendin: 6246
 

KOLUMNN BER   
Em felsefe (2015-01-04)
Bstheft gulana 1925- xetn milbn (2014-05-28)
Mirina Vlle (2013-12-14)
Dema ko Orfeus li lra xwe dide (2013-07-28)
Pepk (2013-05-07)
Anna Achmatova (18891966) Homo Homini Lupus (Însan gurg insn e) (2012-06-13)
Klaskn me (2012-04-23)
[novel] Belqiz (2012-03-01)
[novel] Soln Mamedo n nuh (2012-01-27)
Gilgamş IV (2012-01-15)
Goryabihar Le Sacre du Printemps (2011-12-09)
Annales droknasiyeke cuda II (2011-11-25)
Kompozsyon (2011-08-07)
Mrata Sparta Atna (2011-05-30)
Parsabad rekvyemek li ser saln zarokty wexteke buhur (2011-02-08)
Estetk III speht azad ye Platon (Eflatn) (2010-11-22)
Biro ko bi rokek dizane sultan gotin ye! (2010-10-28)
LO! Pirsa mezin? (2010-09-02)
Gilgamş III (2010-06-28)
Gilgamş II (2010-05-19)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org