[ PNCŞEM, 2017-09-21 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


ZIMAN 
Rastnivsandina veqetandekn ziman kurd tewangn wan
Arif Zrevan
STOCKHOLM, 27/2 2009 Di nivsara ber v de min behsa tewanga navdrn binavkir nebinavkir tewanga pronavn ziman kurd kir. Di v nivsar de ez d behsa veqetandekn navdrn binavkir nebinavkir paş j behsa tewanga veqetandekn navdrn nebinavkir bikim. Ji bo başfmkirina ferqa di nvbera tewang veqetandek de tewanga veqetandek bi xwe de divt mirov hinek hr l binre.

Ez bawer dikim pişt xwendina v nivsar d zelal bibe ka ima mirov dibje kurek Hesen nabje kurek Hesen ka ima mirov dibje kurek got nabje kurek got.


Veqetandekn navdrn binavkir

Veqetandekn navdrn binavkir, wek ko Celadet Al Bedir-Xan dibje, ji pronavn işark y, ya yn- by ne. Gava ko biresern navdran didin pey navdran ev veqetandekn he bi navdran ve dibin.

Di esl xwe de gava ev pronav dikevin pşiya biresera navdrek di-yek dikeve nvbera wan bireser:

[y] - ji bo yekejimara zayenda nr

Hesp y di Kerem
Hesp y di boz

Hesp y Kerem
Hesp y boz

Hesp Kerem
Hesp boz

[ya] -a ji bo yekejimara zayenda m

Mehn ya di Kerem
Mehn ya di boz

Mehn ya Kerem
Mehn ya boz

Mehna Kerem
Mehna boz

[yn] -n ji bo gelejimara herdu zayendan

Hesp yn di Kerem
Hesp yn di boz

Hesp yn Kerem
Hesp yn boz

Hespn Kerem
Hespn boz

Mehn yn di Kerem
Mehn yn di boz

Mehn yn Kerem
Mehn yn boz

Mehnn Kerem
Mehnn boz


Veqetandekn navdrn nebinavkir

Veqetandekn navdrn nebinavkir an ji pronavn nebinavkir yek hin-, an ji kombnazona pronavn nebinavkir pronavn işark yek y, yek ya hin yn- by ne.

Veqetandekn navdrn nebinavkir yn ko hj ti bireser bi wan ve neby ne ji pronavn nebinavkiri yek hin- by ne:

[yek] -ek ji bo yekejimara zayenda nr

Yek hesp hat.
Hespek hat.

[yek] -ek ji bo yekejimara zayenda m

Yek mehn hat.
Mehnek hat.

[hin] -in ji bo gelejimara herdu zayendan

Hin hesp hatin.
Hespin hatin.

Veqetandekn navdrn nebinavkir yn ko bireserek daye pey, ji kombnazona pronavn nebinavkir pronavn işark yek y, yek ya hin yn- by ne. Li hir veqetandekn nebinavkirin -ek -in veqetandekn biresern navdran -, -a -n bi hev re ketine dawiya navdran:

[yek y] -ek- ji bo yekejimara zayenda nr

Yek hesp y boz giya xwar.
Hespek boz giya xwar.

[yek ya] -ek-a ji bo yekejimara zayenda m

Yek mehn ya boz hat.
Mehneka boz hat.

[hin yn] -in-n ji bo gelejimara herdu zayendan

Hin hesp yn boz hatin.
Hespinn boz hatin.

ŞANEK 1
Ji bo sivikahiy, di axaftin de -a-ya mehneka boz bye -e ev şikl he standiye: mehneke boz. Herwisa card ji bo sivikahiy -inn-a hespinn boz bye -inen ev şikl he standiye: hespinen boz.

Xelkn bot pronavn işark ya y-y, pir caran, serbixwe dihlin. Yan ew dibjin mehnek ya boz Hespek y Ristem. L bel xelkn tor digel ko ew j bot ne mehneka boz dibjin.

ŞANEK 2
Di nivsandina veqetandeka navdrn nebinavkir ya ji bo yekejimara zayenda nr de, heta niho tevilheviyek heye. Ji ber ko bisporn gramera kurdiy heta niho v veqetandek wek ko hertim tewang be bi parkta tewang -y dinivsnin.

L bel veqetandekn navdrn nebinavkir j wek veqetandekn navdrn binavkir ne: ji bo yekejimara zayenda nr -, ji bo yekejimara zayenda m -a ji bo gelejimara herdu zayendan -n. Xweseriya navdrn nebinavkir ew e ko yek hin j wek veqetandek bi wan ve dibin: -ek-, -ek-a -in-n.

Di klaskn kirmanciy de di kirmanciya bot, hac beyr, hekar behdn de ev awa tt bi kar ann ji aliy gramer ve j bingeh j re heye.

Ji lewra Ehmed Xan di Memozn de veqetandeka navdrn nebinavkir, ya ji bo yekejimara zayenda nr, hol dinivsne:

Her mrek wan bi bezl Hatem
Her mrek wan bi remz Ristem

Heger em van du rzan jk vekin d hol bixwehn:

Her yek mr y di wan bi bezl Hatem
Her yek mr y di wan bi remz Ristem

Gava ko di-ya klask bikeve pronava nebinavkir yek bt paşiya bjeya pişt xwe d hol l bt:

Her mrek y wan bi bezl Hatem
Her mrek y wan bi remz Ristem

Heger ko pronava işark y j bi bjeya beriya xwe ve bikele bibe veqetandek d hol l bt:

Her mrek wan bi bezl Hatem
Her mrek wan bi remz Ristem

Çi kes ko ne bot, hac beyr, behdn hekar be klaskn kirmanc j nexwendibin dikare tefsrek ji xwe re li beyta li jor bide bibje ko -ya di bjeyn mrek mrek de şaş hatine nivsandin rastiya wan divt mrek mrek be.

Mirovek bot gava behsa zelamek qenc bike hol dibje:

Ez bi zelamek qenc re diaxivim.

Ew ticaran nabje:

Ez bi zelamek qenc re diaxivim.
Min hespek qemer ji xwe re kir.

Nimneyeka d ji Ehmed Xan:

Tacdn sekin pirsiyar kir
Pirsa xwe ji yk extiyar kir

Ew -ya ko dikeve paşiya veqetandeka navdra nebinavkir wek -ya ko dikeve paşiya veqetandeka navdra binavkir ye. Herdu j ji pronava işark y-y by ne.

Hesp Kerem kay dixwe. (binavkir)
Hespek Kerem kay dixwe. (nebinavkir)

ŞANEK 3
Guhortina ko li hinek devern Kurdistan ketiye veqetandeka navdrn nebinavkir, ya ji bo yekejimara zayenda nr, ji sivikkirin p ve ne titişt e. Çawa ko li hinek deveran jineka speh dikin jineke speh, wel zelamek tr j sivik dikin dibjin zelamek tr. Yan ne, bi ti away mirov nikare zelamek tr biparze. Ev guhortin bi xwe re du problemn mezin tne: 1) nediyarbna tewang veqetandek, 2) guhortina rengdran bi hokeran.

1) Nediyarbna tewang veqetandek. Gava ko mirov veqetandeka navdrn nebinavkir ya ji bo yekejimara zayenda nr j bi ek binivsne hing mirov nikare bizane ka di komeka zelamek Hesen li min da de y ko li min day zelamek e an Hesen e an j herdu ne. Ji bo ko em bizanin y ko li min day zelamek y Hesen ye, ne Hesen bi xwe ye, divt em zelamek Hesen li min da binivsnin. Di navdrn binavkir de ev problem nne ji ber di hal tewang de mirov dibje zelam li min da di hal veqetandek de dibje zelam Hesen li min da. Ji lewra divt mirov hol binivsne:

Zelamek li min da. (tewang, Yek zelam li min da.)

l bel

Zelamek Hesen li min da. (veqetandek, Zelamek y Hesen li min da.)

2) Guhortina rengdran bi hokeran. Gava ko mirov veqetandeka navdrn nebinavkir ya ji bo yekejimara zayenda nr j bi ek binivsne hing hem rengdrn di pey navdrn nebinavkir re tn dibin hoker ev j maneya komekan serbin dike. Heger em zelamek xirab li min da binivsnin divt mebesta me ew be ko zelamek bi awayek xirab li min daye, li hir bjeya xirab hoker e. Heger mebesta me zelamek y xirab be divt em zelamek xirab li min da binivsnin, li hir bjeya xirab rengdr e.

Mirovek tr nan xwar. (tr = hoker, Yek mirov tr nan xwar.)

l bel

Mirovek tr nan xwar. (tr = rengdr, Yek mirov y tr nan xwar.)


Tewanga veqetandekn navdrn nebinavkir

Tewanga veqetandekn navdrn nebinavkir ji kombnazona pronavn nebinavkir parktn tewang yek , yek hin an- by ne:

[yek ] -ek- ji bo yekejimara zayenda nr

Yek hesp giya xwar.
Hespek giya xwar.

[yek ] -ek- ji bo yekejimara zayenda m

Yek mehn giya xwar.
Mehnek giya xwar.

[hin an] -in-an ji bo gelejimara herdu zayendan

Hin hespan giya xwar.
Hespinan giya xwar.

ŞANEK
Xelkn ar hermn Kurdistan, bot, hac beyr, behdn, hekar klaskn kirmancan veqetandeka navdrn nebinavkir ya ji bo yekejimara zayenda nr j bi -y ditewnin dibjin zelamek nan xwar, ez hespek dibnim. Ji ber ko yek di esl xwe de jimarnav e gava ko ew dikeve paşiya navdrek zayenda jimarnav (ango yek-) dibe zayenda raser (domnant) navdr hem li gor zayenda yek- tte tewandin, ko ew j ye.

Ji ber v hind ye ko Ehmed Xan di Memozn de veqetandeka navdrn nebinavkir, ya ji bo yekejimara zayenda nr, hol ditewne:

Di heq Memo Tacdn de:

Willah yek nemaye rahet
Billah yek nemaye taqet

Di heq daweta Tacdn Sitiy de:

Her berderek şemateyek l
Her mecmeek temaşayek l

Di heq Bekoy de:

Çil car dikin yek micerreb
Paş ew d bikin miqerreb

Mirovek bot veqetandekn navdrn nebinavkir hol ditewne:

Ez zelamek dibnim.
Ez jinek dibnim.

Ez hin hespan dibnim.
(Ez hespinan dibnim.)

Ez hin mehnan dibnim.
(Ez mehninan dibnim.)

Herend ez bi xwe hac beyr me, li gor baweriya min, tir e ko mirov tewanga veqetandeka navdrn nebinavkir, ya ji bo yekejimara zayenda nr, bi -y binivsne bike -ek heger veqetandek be bi -y binivsne bike ek.

Ez zelamek dibnim. (tewang)

l bel

Ez zelamek bejinbilind dibnim. (veqetandek)

RAVEK
Tekstn Ehmed Xan, Melay Cizer, Melay Batey, Mele Xell Srt nivskarn klask yn ko bi kirmanciya botan, hac beyran, behdnan hekariyan nivsandine li gora isula zaravay wan tn nivsandin. Ev ji bo sedaqeta bi tekstn wan re pwst e.

***

Tbn: Ev nivsar ji kitba Bingehn rastnivsandina kurdiy (kirmanc) (1997) hatiye girtin.

-----------------------------------
Nivskar: ARIF ZÊREVAN zerevan@nefel.com
Weşandin: 2009-02-27
Xwendin: 14153
 

ZIMAN   
Gelo ez bm yan bihm? (2012-11-27)
Ziwan dyalekt kurd (2012-07-13)
Duziman (2011-01-02)
Ji kurdya tirk ber bi kurdya kurd ve (2010-10-28)
Bengi Yildiz: Li Kurdistan ziman yek y resm d kurd be (2010-10-12)
Ziman bingeh nasnameya kurd ye (2010-05-05)
Şovenzma soran efsaneyn w (2010-03-24)
Alfabeya Celadet Bedir-Xan bye smboleka netewey (2009-10-05)
[diyom] Mirov banqey dişelne yan j banqey taz dike (2009-06-24)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Homer Dizey malik li dihokiyan şewitand Kurdistana Iraq Îran ji soraniy re (2008-11-12)
Çima Carbekir ne Crik? (2008-01-02)
Ziman gird = mezin bo hem kurdan (2007-12-04)
Yeknetewebn ne bi ziman yekgirt ye (2007-11-26)
Ziman qels tune ye kurd/a qels heye (2007-10-10)
Kurmanc zimanek NRy ye (2007-05-03)
Bibliografiya nivsarn li ser ziman kurd (2006-02-22)
Koka ziman kurd (2006-02-08)
Îdiayn Ferhad Şakel bbelge nezanist ne (2005-11-20)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org