[ PNCŞEM, 2017-09-21 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


KULTURMAGAZN 
Ferhenga Akademiya Swd pişt 117 salan by "kurd" naqede
Alakom digel cild yek 35 li Pirtkxaneya Nobel
 
SWÊD, 6/3 2015 Ferhenga Akademiya Swd (Svenska Akademiens ordbok) ko bi kurt wek SAOB tn nas kirin ev 117 sal in h j neqediyaye. Cild yekem v projeya mezin di sala 1898an de derketiye heta niha amadekirina projey her berdewam e.

Div em li vir dyar bikin ko karn amadekirina cild yekem gelek sal ber v terx dest pkiriye. Akademiya Swd di sala 1786an de saz dibe pişt salek biryar t girtin ko ferhengeke mezin a ziman swd b amade kirin. Ew hatina abor ji weşandina rojnemeya swd ya yekemn ji bo amadekirina ferheng hatiye/t xerc kirin. Rojnameya bi nav Stockholms Post-Tidningar di sala 1645an de derketiye heta niha j weşana xwe her berdewam dike.

Qral Swd III. Gustav v rojnamey bi Akademiy ve girdide bona ko paşeroja amadekirina v ferhenga mezin garant bike. Di rbaz destra Akademiya Swd de sadebn, hzdar bilindahya ziman swd (renhet, styrka, höghet) wek armanc hatiye nşan dan. Ev proje li bakur wek yek ji projeyn her mezin t hesibandin.[1]

Heta niha 35 cildn v ferheng derketine, angor rza alfabetk heta tpa "T" hatiye. Akademiy plan kiriye ko cild daw di sala 2017an de biqede. Eger mirov hem cildan bide ser hev mezinahiya ferheng ji bejna kesek normal dirjtir dibe. Ked xebateke mezin hatiye dan, wek mnak ten beşa tpa S qas 35 salan ajotiye (1965-2002) deh cild derketine. Dema her cildek derketiye ev yeka bye sedem şabneke mezin. Berpirsn akademiy van byeran wek şahiya cild n bi kfxweşiyek proz dikin. Redaksyona ferheng niha li bajar Lund ye, qas bst zimanzan kesn din li wir kar dikin.


Şeş cildn ferheng yn daw

Ferhenga Akademiya Swd ferhengeke drok ye. Ji sala 1521an vir de heta niha peyvn ko di ziman swd y nivsk de hatine (tn) bi kar ann bi pergaleke gelek zanist sstematk dide nas kirin. Armanc ew e ko hem peyvn mir yn ko di ziman ro de tn bi kar ann digel jgirtan di v ferheng de ch bigrin. Xebata ferheng ya bingeh li ser berhevkirin qeydkirina peyvan pk t.

Materyaln nivsk ko di nav van 500 salan de hatine weşandin bi baldariyeke mezin tn xwendin, tn şekirin bjing kirin di dawiy de ew peyv chn ko l derbas dibin wek jgirt tn qeyd kirin. Di nav van materyalan de pirtk, rojname, kovar, dokumentn ferm, oldar gelek avkaniyn d hene.

Ji van avkaniyan ew beşn ko peyvn balkş t de derbas dibin wek pere-tekst tn parastin. Ji van jgirtan re språkprov yan j excerpt hatiye gotin. Her peyv angor van jgirtan bi gramatk tn nasandin. Hejmara van jgirtan ro gihiştiye qas 9 mlyonan, li bajar Lund di arşva redaksyona ferheng de tn parastin. Wek em li jr j bibnin ji van jgirtan qas 15 heban di derbar peyvn kurd kurd de ne ko h bi rya ferheng nehatine weşandin.

Niha ev ferheng ji sala 1997an vir de bi rya nternet berdest e. Kesn ko dixwazin serphatiya peyvek fr bibin dikarin bi sstema lgern xwe bigihnin bersv encaman. Dema hem cildn ferheng di sala 2017an de bi temam bn weşandin, d tijikirina valah jiholrakirina xelet kmasiyn ferheng bi rya v şaxa djtal gelek hsantir dibe. Roj qas 5 000 kes serdana şaxa djtal dikin.

Ev ferheng ferhengeke etmolojk e, drok ye. Zdetir koka peyvan nşan dide, zimanan dide ber hev. Her peyvek bi dirjahiya sedsalan awa formn xwe guhorne/mirine yan j wateyn cih wergirtine bi alkariya jgirtn avkaniyn swd yek bi yek di ferheng de xuya dike. Di ferheng de ziman, edebyat drok gelek nzk hev bne. Mirov dikare bje ko ev avkan wek xezneyeke zimn zdetir alkariya lkoleran nivskaran dike. Ji bo xwendevann sade ko li pey wateya peyvek ketine, ji bo wan kesan j akademy ferhengn din amade kirine.

Ew peyvn ko di dema derketin weşandina cildan de hj nebn, neketine nav trik zimn, bi alkar rya cildn n w bn pşkş kirin. Peyvn ko ji ber avan winda bne, ji ber sedemn abor sedemn d nekarne di ferheng de ch bigrin d di şaxa djtal de bn n kirin. Yek ji van kmasiyan j di ferheng de tunebna peyvn kurd, kurd Ev peyv i wext bi rya kjan avkaniyan ketine ziman swd, avasaziya (konstruksyon) van peyvan n ziman, zimannasiy awa nin, bi salan awa hatine nivsn? Div bersvn van pirsan wek prensp di cild ferheng y 15an de ch bigirta.

Dema di sala 1939an de cild ko peyvn bi tpa K dest p dikin, hat weşandin, peyva "kurd" "kurd" ch negirtine. Min ev yek ji redaksyona ferheng pirs. Pişt ko yek ji wan redaktorn ferheng Birgitta Hedbäck ev yek kontrol kir, w dyar kir ko ne ten peyvn "kurd" "kurd" gelek peyvn d j di v cild de ch negirtine. Birgitta Hedbäck sedem v yek bi mkann abor ve girda. L bel w got ko her iqas ew nehatine weşandin j redaksyona ferheng hin jgirt (språkprov, excerpt) ji bo "kurd" "kurd" h ber gelek salan berhev kirine parastine.

Li ser daxwaza min w kopyn qas 15 jgirtan ji min re şandin. Bi saya van mnakan mirov fr dibe ko kjan avkaniyn swd qala mijarn "kurd" "kurd" kirine. Di van jgirtan de xuya dibe ko kesn ko ew berhev qeyd kirine heta nv sedsala 19an (1850) ne. Min ji redaksyon re avkaniyeke swd ya hin j kevintir şand ko li wir wek mnak qala kurdn Heleb t kirin (Stockholms Post-Tidningar 18 April 1785). Hedbäck di mesaja xwe de dyar kir ko ew v jgirt j tev jgirtn din bike. Di dawiya bersva xwe de w got ko ew agah zaniyariyn xwe n bikin heta end salan wan di şaxa djtal di cild lzdekir de belav bikin.


Çend jgirt di derbar kurd kurd de (Arşva Ferhenga Akademya Swd, Lund)

Ev jgirtn di derbar "kurd" "kurd" de j krahiya droka tkiliyn swd-kurd baş sembolze dikin. Çawa em dibnin snorn ziman drok her diin zirav dibin. Ev jgirt ten peyvn "kurd" "kurd" nşan nadin, herwisa j ev peyv li kder, ji aliy k de i dem hatine bi kar ann bi tehrek sstematk kronolojk pşkş dikin. Wek prensp navn taybet wek mnak navn welatan di v ferheng ch wek peyvn bingehn nayn nasandin. L bel di danasnn peyvan de navn welatan dikarin di nav jgirtan de derbas bibin.

Wek mnak dema peyvn d tn nasandin, di nav van danasnan de em hin caran rast gotinn "Kurd", "Kurdistan", "Selahadn", "Ararat", "Dcle" "Firat" tn. Wek mnak dema ko Tempelorden (terqeta parzgeh) t nasandin, li wir qala Selahadn j t kirin. Ev avkan di sala 1635an de li Stockholm hatiye weşandin. Nav v navdar kurd li vir bi forma latn wek Saladinus derbas dibe.[2]

Dema di sala 2005an de peyva turkmen (tirkmen) t nasandin pişt 370 salan v car em rast jgirteke gelek n tn: Kurd dixwazin Kerkk bi Kurdistana otonom re girday bibe, ev yek li bal erebn sunn şniy tirkmen n bajr qehr peyda dike.[3] Çend jgirt ji gernameyn gerok navdar Sven Hedin hatine girtin. Yek ji wan ji bo danasna peyva arsenal (depo) ye. Li vir t gotin kembern kurdan wek depoyan bi ek tij ne: li dora nava xwe kemer alandine ko t de depoke (arsenal) rkpk ji debane, kr şran pkhat heye. Li vir ferheng dyar dike ko ev nrna di derbar kurdan de li vir bi mezinkir (mibalexe) hatiye pşkş kirin.[4]

Peyveke din j peyva "löpa" (bezn, revn) e: Hikmet cesaret nekir end gavn enerjk li hember kurdan bavje ji ber v j avn xwe ji reviyana bikujan re girt.[5] Di hin avkaniyn swd yn drok de mirov dibne h ber sed salan Kurdistan wek mnak hin caran "Curdistan" hatiye nivsn rengdr ji peyva Kurdistan afirand j wek "kurdistanska" hatiye bi kar ann.

Ev ferhenga swd ji bo heyran, dildar biriyn zanna serphatiyn peyvan defneke mezin pk tne. 500-saliya droka ziman swd bi keda 120 salan di v avkaniya giranbiha de ch girtiye. Mirov bi saya wan mnakan herwisa j bedew, dewlemend mrateyeke and hner ya mezin dibne.

Pişti s salan ango di sala 2017an de dema ev projeya mezin qediya, şahiya mezin w dem destp dike. Niha redaksyona ferheng bi kfxweşiyeke mezin ji bo v sala giring xwe amade dike. Em j bi ar avan benda amadekirina peyvn "kurd" "kurd" ne. Ka em d mze bikin serboriya van peyvan ya 500 salan ji kjan qonaxan re derbas bye? Yek ji wan redaktorn ferheng Birgitta Hedbäck ji ber hewldayna amadekirina v nivsa min gelek şab ji min daxwaz kir: Keng nivs hate weşandin bi kfxweş kopiyek ji me re bişne, her iqas em nikarin bixwnin j xweş e li bal me bikaribe hebe. Bi silavn dostane.[6]

Tbn:

[1] Pişt Ferhenga Akademiya Swd yek ji projeyn mezin li bakur (Norden), amadekirina Ferhenga Byografk a Swd ye (Svenskt Biyografiskt Lexikon) ko cild w y yekem di sala 1917an de derketiye. Her du salan carek cildek derdikeve heta niha 34 cildn w hatine weşandin (2013). T texmn kirin ko cild daw, ango cild 38an di sala 2021an de biqede. Yek ji wan saziyn swd Arşva Ferm (Riksarkivet) v projeya mezin dide meşandin. Di v ferheng de heta niha jyan, alak berhemn bi hezaran navdarn swd ch girtine ko di droka swd de xizmetn mezin kirine. Heta niha nz 8 000 kesn ko mirine, ne li jyan ne di v ferheng de ch girtine.

[2] Ericus Benedicti Schroderus & L. Osiander, Then christelige kyrkiones historia. Övers. 2, Stockholm, 1635, s.676 (Svenska Akademiens ordbok, 2003).

[3] Dagens Nyheter, 14 ⁄ 2 2005 (Svenska Akademiens ordbok, 2005).

[4] Sven Hedin, Genom Persien, 1887, s.314 (Svenska Akademiens Ordbok, 1902).

[5] Sven Hedin, Öfver land till Indien, 1910, s.166 (Svenska Akademiens Ordbok, 1942).

[6] Mesaja Birgitta Hedbäck a bi 29/1 2013 terx.

-----------------------------------
Nivskar: ROHAT ALAKOM rohat.alakom@yahoo.se
Weşandin: 2015-03-06
Xwendin: 15102
 

KULTURMAGAZN   
Mewlanazade Rifat Serbest (2017-06-08)
Efsaneya Bob Dylan guh j dikarin bixwnin (2016-12-02)
K24 d 31- v meh dest bi weşan bike (2015-10-28)
Srha Diyarbekir baxeyn Hewsel bn "mras kultur y chan" (2015-07-05)
Serdestiya jinan ya Rohat Alakom bi faris derket (2015-05-13)
Ka em bi zncra seadet PAK bikin AK (2015-03-13)
[danasn] Dereweke Pik (2014-06-05)
Tesra medreseyn dn li ser ziman kurd (2014-06-03)
Dinya di şniya Gabo de b yek (2014-04-23)
Kitbek li ser tkoşna azadiy ya Kurdistana Sriyey (2014-04-04)
Barzan Erdogan d bi minasebeta Şeb- ars li Konyay bicivin (2013-12-17)
Sed Yusif: Qamişloya evn ez kirim hunermend (2013-12-10)
Şivan Perwer li hviya banga Ocalan nema (2013-11-12)
Cihgira seroka belediyeya Wranşehr bi cilbergn kurd kar xwe (2013-10-31)
Hesen Şerf daye ser şopa klaskn kurdan (2013-10-04)
Xelk Gundik Mel duh ser ziyaret (2013-10-04)
Hiner Selm bi flma My Sweet Pepperland beşdar festvala Cannes dibe (2013-05-04)
Şivan Perwer xwe negirt hawara xwe gihand Ocalan (2013-04-26)
Şanoyeke drok Siltan Ebdilhemd (2013-03-23)
Ruh stranbj Sebahul xeyr xan min li Ewropay biyan ye vdeo (2013-03-11)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org