[ N, 2017-09-22 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


KOLUMNST 
Arşeyn xebitandina paşgira -van di ziman rojnamevanya kurd da
HEWLÊR, 24/12 2013 Gelek awayn şaş yn xebitandina ziman peyvsazya kurd di rojnamevan ragehandina kurd da dihn dtin. Ev şaş ne yek du ne. Behskirina wan arşeyan karek pergalmend anko ssteman dixwaze, ji ber ko şaş di gelek astan da hene: astn rnivs, rziman, peyvngariy peyvsaziy ji astn her berav in. Ez nikarim di nivsarek da behsa wan hem şaşiyan bikim, l hvya min ew e ko babet ez d binivsim wek nimneyek be hevaln ko di rojname kovar televizyonan da dixebitin xwe ji v şaşiy gelekn d yn mna v ko em nagehin behsa wan bikin bidin paş.

Yek ji şaşyn dil-şn xebitandina peyvn nkir yn alakvan guhdarvan beşdarvan in.

Paşgira "-van" yek ji wan keristeyn ziman ye ko di kurdya niha da gelek sitem l diht kirin. Ji aly kokzanist anko rehnasiy (etmolojiy) ve, di ramana serek ya w da ker an hmanek parastin, sexbr avdriy heye. Di peyvn kevin yn ko bi w paşgir hatine kirin da ev mena gelek zelaltir diyar dibe. Peyvn mna şivan, gavan, rezvan, baxevan gemvan hem w meinay digehnin. L, ramaneka d ya "-van" ji ber ve di kurdiy da hebye ko bi qas eva me got kevin nne. Ew raman nzk "xebitner" ye, mna bilrvan anko kes bilr l dide tenborvan anko kes tenbor dixebitne.

Li van saln dawiy de hindek zarav peyvn d j peyda bn kevtin nav nivsnan li ser dev xelk j hene, mna zimanvan. Ev hem, yn kevin yn n, j dikarin li gorey mekanzmn hundirn yn peyvsaz ya kurdzimanan bihn pejirandin. L peyvn mna peyvn alakvan, beşdarvan guhdarvan bi temam şaş in d bibjim ka ima.

Jibo selmandina şaşya van peyvan sanahtir e ko ji beşdarvan dest p bikim.

Ji xwe erk paşgira "-van" ew e ko nav bikeran anko sm-failan bike. Gavan kesek e ko kar w parzvanya gayan anko garran ye. Paşgira "-dar"j hema bibje di peyveka mna beşdar da w kar dike. Anko beşdar kesek e ko pişka xwe dixe nav karek: Jibo nimne mirov dibje "pişkdar anko beşdarn konferans" bi ramana kesn ko pişka xwe xistiye nav konferans. Bi v reng beşdarn konferas ew kes in ko di konferans da dewrek digrrin, an rvebern konferans ne, an di konferans da gotaran pşkş dikin an j amade dibin ko li gotarn ko dihn pşkşkirin guhdar bikin. Vca dema biht gotin beşdarivann konferans, ten menayek dide: Kesek heye ko serperişt, avdr an parzvanya wan kesan dike ko pişkdar konferans bne.

Peyva guhdarvan j hemahema peyveka wek beşdarvan ye. Guhdar bi xwe sm-fail e guhdarvan "şivan" guhdaran e.

Heta vder ko ez bibjim peyvn mna guhdarvan beşdarvan ten jiber kurdnezanya avakern wan peyvan e, ez bawer dikim ko ez ne gelek şaş im. L meseleya "alakvan" bi dtina min ne ten ji kurd-nezany ye.

Ez wesa dibnim ko kesn peyva "alakvan" avakirine merema wan peyva "activist"ya zimanek mna inglziy ye. Di ziman inglz da peyva active bi xwe ramana "alak" dide. Baştir e bibjim ramana w ya peyv-bi-peyv "biker" an "kara" ye.

L di inglziy da awa peyva activist peyda b?

Dibe ko awayya wergrrana peyvn ji zimann ewropay yn ko bi -ism an -ist diqetin j bi ten hewcedara gotarek be. Nabe ko hem peyvn ewropay yn mna lberalzm, sosyalzm, kaptalzm, markszm, indivdualzm, kirtszm, organzm, kanabalzm, senkronzm bi dehan sedan peyvn d yn mna van di wergrran anko paveya jibo ziman kurd da bi yek ov bihn hajotin. Her zimanek taybetmendyn xwe yn dengzanist, dengzanan, peyvsazan, hevoksazan ramanzanist yn cidacida hene. Qalibandina ziman kurd li gorey qalibn zimann d d hiş kurdan hşta aloztir tevlihevtir bike.

Sepandina qalibn zimann mna tirk erebiy ko ne ji malbata ziman kurdiy ne d ziman kurd gelek kirt bpoz- guh bike. Jiber sepandina qalibn hevoksazan-rziman yn ziman tirk bi ser kurdya bakur Kurdistan da karesatn netewey-hizir-siyas-ziman peyda bne. Sepandina qalibn ziman ereb j li başr Kurdistan gelek xwar kirt xistine nav hiş ziman xelk me.

Ten wek mnakeka gelek bik d serhatek vegrrim. Çend salan ber niha, pişt dawbna semnereka xwe li Dihok, delve peyda b ko digel end dersdr xwndinkarn ziman kurd yn Zanngeha Dihok birnim. Gelek mijar hatin ber behsan, l yek ji amadebyan ji min pirs: "Seyda, d muameleya ereb awa tercemey kurdiy kn?" Min j bersiv da ko muamele bi kurt kurmanc dan--standin, kirrn--firotin, an kurttir bibjim, bazar e. Pirsyarker bi v bersiva min tr neb berdewam b: "Seyda, mebesta min muameleyn dar ne". Hing min zan ko ew dixwaze pyn ziman kurd bike nav plava ziman ereb da; anko ziman kurd li qalib erebiy bide.

D bersiva xwe jibo hewe j bibjim. Hn jibo gaveka ten bifikirin ko eger ereban welat kurdan dagr nekiriba kurdan ji bo heyama 1 400 salan welatn ereban girtiban, d i qewimba? Hing j d ereb ketiban tengasiy ka peyva "kşan"a kurd awa bikin ereb. Kurd dibjin:

Dikandar zebeş kşa. Ew heşt klogram b.

Pkasoy gelek ngar anko wne kşane.

Heta min xwandina xwe li zanngeh xilas kir, min gelek zehmet keder kşan.

W wers hind nekşe, d xvet bikeve.

Mixabin gelek sinleyn Kurdistan niha cigareyan dikşin.

Pişt xilaskirina v nivsar min bhneka kr (hil)kşa.


Vca niha ko ereban xwastiba v kşan bikin ereb wek heval min fikirban d xwe xistiba end tengasiyan? Binin ber avn xwe ko ereban gotiba:

Li şna wezentu eltifah gotiba sehebtu eltifah (min sv kşa).

Li şna reseme Bkaso lewhat kesrey gotiba sehebet Pkaso lewhat kesre (Pkasoy gelek keval kşan).

Li şna min ecil diraset f elcame, aneyt muanat muteeddidey gotiba min ecil diraset f elcame, sehebtu muanat muteeddide (jibo xwandina li zanngeh min gelek zehmet kşan).

Li şna mee elesef kesr min elmurahiq Kurdistan yeddexenn secayir gotiba mee elesef kesr min elmurahiq Kurdistan yeshebn secayir (mixabin gelek ji sinleyn Kurdistan cigareyan dikşin).

L binihrrin ko ten dema y ereb gotiba "la tisheb elweter, seyesqut elxme", d pave li gorey hevoka kurd di ziman ereb da j dirist hatiba. Hevokn d hem li gorey erebya ereb şaş in. L ko ereban xwastiba ziman xwe li gorey ziman kurd li qalib daba, hing ew hevokn mna yn ser j d dirist bna.

Gelek mnakn wek v, l bervaj, di ziman kurd da hene. Di soraniy da li gorey ziman ereb dibjin "le kat sta da, jimarey danştuwan em şare 80 hezar kes e". Û dibe ko hn bizanin di kurdiy da ne pdiv ye li vder bibj "di dema niha da", jiber ko eger te got "niha, hijmara akincyn v bajar 80 hezar kes in" menaya hevok b gir ye hem kesn kurd yn ko naxwazin li gorey ereby bihizirin d bizanin ko menaya "niha"y di w hevok da bi temam wek menaya "f weqt elhadir"an "f weqt elrahin"ya ereby ye. An gelek kurd niha dibjin "civata parzgeha Dihok kombnek gir da" ko deqdeq paveya ereb ya "eqede ctimai" ye. Kurd dewaran gir didin l civnan dikin an hema bi kurd kom dibin an dicivin.

Li bakur Kurdistan j dibjin "ez bi telefon li te gerriyam" an dibjim "ez v xebat jiyan dikim" gelek nimneyn d yn ko ez naxwazim bi wan nivsara xwe berdirjtir bikim ji babet xwe dr bikevim.

Da em vebigerrn ser mijara xwe.

Ingilziy peyva activism li berahiy ji elmaniy qer kir. Di ziman elman da, li destpka sedsala bst peyva aktivismus wek ramaneka felsef peyda b. Li gorey w hizra felsef hem tgehiştin tdernana me ji ketwar hebn anko realtey alak anko bizava hizir hiş mirov ye b alak bizava hiş mirovan i ketwarek nabe. Havilya ketwar anko babet zann hestpkirin hiş mirovan girday alak anko kar hiş mirovan e. Lewma ew ramana felsef bi nav aktivismus hat navkirin. Ko li gorey kurdandina peyvn d yn wek v be, dib ramana felsef ya v peyva elman ( ya ingilz ya w) di kurdiy da bibe alak-bawer anko bawer ya bi alakan.

Peyva ingilz ya activist paş li ber qalib peyva activism hat kirin; awa ko marksst li ber markssm, kaptalst li ber kaptalsm, sosyalst li ber sosyalsm gelek peyvn d yn wek wan dihn kirin. Ko em peyveka wek marksst werbigerrnn kurdiy, dibjn marks, an marks-bawer. Ko weha be dib aktvst j bibe alak-bawer.

L pirsgirk ew e ko pişt ra, zdetir j jiber gotara Arthur Shlezinger ko li sala 1947- di kovara Fortune Magazine da hat belavkirin, gelek aqarn d li ber ramana v peyv ko li destpk ten zaraveka felsef b vebn. Di w gotar da Arthur Shlezinger behsa alakbawerya dad anko dadgeh dike. Ew dibje ko hindek caran dadwer anko qad li ser bingeh brbawern xwe yn siyas civak birriyar bide binemayn destr qann pişt guh ve bihavje. Her ji w dem ve heta niha ew gengeşe di nav civatn qann dadgeh yn Welatn Yekgirt yn Emirkay da bi dmah nehatiye. L karek weha kir ko peyva aktvsm bikeve ser dev gelek xelk d wek zaravek di siyaset da jibo bawer ya bi kiryar alakiy jibo guhartina rewşa hey biht xebitandin. Kesn ko xwe alak-bawer anko aktvst dibnin pirranya meremn xwe yn siyas-civak bi rya xwenşadanan, mangirtinan, girev anko mangirtinn bir, nivsna nameyan komkirina mzayan, berbendkirina kirrna berhemn diyarkir, bizavn d yn mna van ber bi pş dibin. Kakila hizir raman ew e ko ew kesn ko dixwazin guhartinn siyas, civak, abor, ferheng an jngeh bibin dib bi rya alakiyan bigehin armancn xwe li benda damdestgehn hukmet qann nemnin.

Bi dtina min, jibo v ramana n ya aktvsm ko d ne peyvek ji peyvn biyava felsefey ye ketiye nav qada siyaset civak, dibe ko baştir be mirov bi kurd bibje alak-war; wek kurdewary. Bi v reng, di kurdiy da keng merema me peyva felsef be, d bibjn alak-bawer keng j merema me peyva siyas-civak be, dikarn bibjn alak-war.

Bi v paşxan, nav alakvan ne hema dr ji merema drok-siyas-felsef ya peyva aktvst ya ingilziy ye, ew li gorey mekanzma wergirtin avakirina peyvn kurdiy j nne. Paşgira "-van" li pişt peyva "alak" peyva alakvan dike ko di kurdiy da ramana w "şivan anko avdr berpirs serperşt alakan" e. Aktvst bi ramana kes ko bawerya w ya felsef siyas ew e ko divt kesek alak hebe heta bikare guhartinn civak-siyas-abor bike, div di kurdiy da bibe alakbawer an wek min li v dawiy got alak-war.

Bila em mejiy xwe bi qalib peyvn biyan tewşomewşo tevlihev nekin. Ji xwe hiş me kurdan ne gelek zelal e.

-----------------------------------
Nivskar: LEZGÎNÊ ÇALÎ lezginch@hotmail.com
Weşandin: 2013-12-24
Xwendin: 10827
 

KOLUMNN BER   
Dengn /o/, /u/ //y di kurdiy da (2014-05-26)
Ziman dayik an ziman zikmak? (2014-02-24)
Demokras Rojhilata Navn ya n (2013-08-01)
Ha ji xwe hebe Google d te bifiroşe! (2013-06-19)
Îraq Kurdistan hevjnn ne-ji-dil in (2013-05-03)
Kurdino li ziman xwe xwed derbikevin! (2013-01-12)
Navmala kurdan hesta netewey (2012-09-24)
Stenbola kurdan (2012-08-05)
Bstpncsaliya civna Kurmanciy (2012-07-11)
Kurd caşniya sedsala 21 (2012-06-30)
Paradoks an hevdijiyek di berxwedan da heye? (2012-05-29)
Dahata Obamay kmtir bye (2012-04-20)
Hetikandina newroza kurdan (2012-03-19)
Kurdistan di lstika n ya Rojhilata-nav da (2012-02-12)
Tirk vegeriyana ber bi rojhilat (2012-01-18)
Vaclav Havel, Qeddaf Mubarek (2011-12-24)
Herma Kurdistan ber bi k der ve? (2011-12-06)
Wan hejiya, min hawar qrneka bi kurd nebihst (2011-10-26)
Er rast e Kurdistan xeyal e! (2011-10-21)
Leystokn siyas li Kurdistan siyaset siyaset divt (2011-09-10)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org